De Onderwijsinspectie is helder: scholen
hebben ruimte om minder summatief te toetsen. Sterker nog, zij moedigt
flexibiliteit in toetsing aan, mits dit voortkomt uit een heldere visie en een
doordachte onderwijspraktijk (Staat van het Onderwijs 2025). Scholen
creëren nu (met de beste bedoelingen) ongewild hun eigen werkdruk met de vele
summatieve toetsmomenten. De vraag is nu: hoe keer je als leidinggevende of
bestuur van een school deze trend? Hoe creëer je ruimte voor professioneel
oordeel en eigenaarschap van leraren zodat ze meer durven en mogen vertrouwen
op het eigen oordeel over de leerlingen?
Formatief evalueren is een andere manier van kijken naar leren. Het draait om informatie verzamelen tijdens het leerproces. Informatie die leerlingen en leraren helpt begrijpen waar ze staan en wat nodig is om verder te komen. In de dagelijkse lespraktijk betekent dit dat leraren andere vragen stellen, anders luisteren en gerichter observeren. Ze stemmen hun onderwijs af op wat leerlingen nodig hebben om de leerdoelen te bereiken. Daar zijn niet altijd toetsen voor nodig. Met formatief evalueren heb je minder toetsmomenten en maak je meer gebruik van korte checks in de les.
Op CSG Liudger Waskemeer is de druk van de
hoeveelheid toetsen aangepakt. Geeske van der Sluis, leraar Nederlands en Fries
en taalcoördinator, vertelt hierover:
''Drie jaar geleden hebben wij als school
besloten om in de onderbouw per vak minimaal vier en maximaal tien toetsen per
schooljaar af te nemen. Iedere leraar heeft kritisch naar zijn PTD (programma
van toetsing en doorstroming) gekeken en geminimaliseerd waar kon. Deze toetsen
worden vooraf gecommuniceerd, zodat leerlingen aan het begin van het jaar
precies weten waar zij aan toe zijn. Dit beperkt het aantal toetsmomenten,
voorkomt onverwachte toetsen en zorgt voor meer structuur, rust en
duidelijkheid. Hoewel er minder ruimte is voor spontaniteit, vangen we dit op
met formatieve toetsing. Zo blijft er ruimte om de ontwikkelingen te volgen en
bij te sturen, zonder extra toetsdruk.''
Formatief evalueren gaat hand in hand met
Didactisch Coachen.
In de werkwijze zoals beschreven door Van de Pol
(2013) staat het bevorderen van zelfregulatie centraal. Leraren stemmen hun
interventies af op de leerling en bouwen de begeleiding geleidelijk af,
waardoor leerlingen steeds zelfstandiger worden.
Didactisch Coachen biedt concrete handvatten: het stellen van
hoogwaardige vragen, het geven van gerichte feedback en het bieden van
duidelijke aanwijzingen. Precies deze elementen maken formatief evalueren
praktisch en effectief (Voerman & Faber, 2022). Door leerlingen uit te nodigen tot denken en verwoorden met behulp van vragen, wordt zichtbaar waar
leerlingen staan en wat zij nodig hebben om verder te groeien. Het effect is
merkbaar: meer rust, meer focus en meer diepgang in het leren. Leerlingen
krijgen inzicht in hun ontwikkeling en ervaren succes, wat hun motivatie
versterkt.
Of, zoals Jaap Folkersma,
directeur van het Mezzo Elzendaal in Boxmeer, het verwoordt: “Didactisch
Coachen dwingt je om naar achteren te stappen en te observeren om zo vanuit de
observatie feedback te geven. Hierdoor krijgt de leraar meer zicht op de
vorderingen van zijn leerlingen en inzicht in hun strategieën. Door het geven
van feedback, deelt hij deze kennis en inzichten met zijn leerlingen. En die
weten daardoor ook weer waar ze staan en kunnen in de interactie het beeld dat
de leraar heeft aanscherpen. Door op deze manier het leren inzichtelijk te
maken, zijn er minder ‘toetsen’ nodig en hoeft er geen kostbare onderwijstijd
naar toetsing te gaan. De leraar maakt minder toetsen en hoeft minder tijd en
energie te besteden aan het nakijken en verwerken van de toetsen. Deze tijd kan
ten goede komen aan samenwerking met collega’s, zodat er meer mogelijkheden
zijn om samen onderwijs voor te bereiden, samen onderwijs te geven en de
behaalde resultaten te analyseren en vervolgstappen te zetten.”
Onderzoek laat ook zien dat leraren positieve effecten ervaren. Minder summatief toetsen, werken vanuit leerdoelen en een sterke feedbackcultuur waarin feedback zonder cijfers wordt gegeven vergroten de motivatie van leerlingen. Formatieve assessment werkt motiverend als de focus ligt op groei (Wiliam & Leahy 2015).Het introduceren van deze werkwijze zorgt voor een gezamenlijke taal op school over leren. “Leraren gaan in leerdoelen denken in plaats van in hoofdstukken en paragrafen” (Sluijsmans en Kneyber, Toetsrevolutie 2016). Het gesprek gaat weer over onderwijs. Dit heeft directe impact op werkdruk: Er is meer ruimte voor professioneel handelen omdat administratieve verplichtingen afnemen. Misschien nog wel belangrijker; het werk geeft nog meer energie. Tijd hebben voor de leerlingen, bezig zijn met het vak en samen leren verbeteren geeft energie. Het is de moeite waard als deze energie weer gaat stromen. Hiermee ontstaat ook nóg meer saamhorigheid, immers als alle leraren in een team de overtuiging hebben dat ze als geheel het verschil kunnen maken is er sprake van Collective Teacher Efficacy (Hattie, 2018).
